محاسبه سهم الارث

پیش از تقسیم ترکه چه کم می‌شود؟

طبق مواد ۸۶۸ تا ۸۷۰ قانون مدنی، پیش از آن‌که ورثه مالک سهم خود شوند، به این ترتیب از ترکه پرداخت می‌شود: هزینهٔ کفن و حقی که به خود مال تعلق دارد (مثل مال در رهن)، بدهی‌ها و واجبات مالی متوفی، و وصیت او تا یک‌سوم ترکه. وصیت بیش از یک‌سوم فقط با اجازهٔ ورثه نافذ است. عددی که در ماشین‌حساب می‌نویسید باید ترکه پس از این کسرها باشد.

وارثان سه طبقه‌اند (مادهٔ ۸۶۲) و تا یک نفر از طبقهٔ اول (پدر، مادر، فرزند یا نوه) زنده است، طبقهٔ دوم (جد، برادر، خواهر) و سوم (عمو، عمه، دایی، خاله) ارث نمی‌برند (مادهٔ ۸۶۳). همسر با هر طبقه‌ای ارث می‌برد (مادهٔ ۸۶۴).

سهم‌الارث دختر و پسر

طبق مادهٔ ۹۰۷، فرزند تنها، پسر باشد یا دختر، تمام ترکه را می‌برد؛ چند فرزند هم‌جنس به تساوی تقسیم می‌کنند و اگر پسر و دختر با هم باشند، سهم پسر دو برابر دختر است. یعنی هر پسر دو قسمت و هر دختر یک قسمت می‌گیرد.

مثال: دو پسر و یک دختر، بی همسر و پدر و مادر: ترکه پنج قسمت می‌شود؛ هر پسر ۲/۵ و دختر ۱/۵. از ترکهٔ ۱٬۲۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانی، هر پسر ۴۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰ و دختر ۲۴۰٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان.

اگر همسر یا پدر و مادر هم باشند، اول سهم ثابت آن‌ها کم می‌شود و باقی به همین نسبت بین فرزندان تقسیم می‌شود. اگر فرزندان فقط دختر باشند، دختر تنها نصف و دو دختر یا بیشتر دوسوم ترکه را به «فرض» می‌برند (مواد ۸۹۹ و ۹۰۲) و زیادی ترکه به آن‌ها و پدر و مادر رد می‌شود (بخش بعد).

سهم‌الارث پدر و مادر

بی فرزند و نوه (مادهٔ ۹۰۶): اگر پدر و مادر هر دو زنده باشند، مادر یک‌سوم و پدر بقیه را می‌برد (۱/۳ و ۲/۳)؛ هر کدام تنها باشد، تمام ترکه به او می‌رسد.

با فرزند یا نوه (مواد ۸۹۲ و ۹۰۴): هر یک از پدر و مادر یک‌ششم می‌برد؛ مثلاً با یک پسر، پدر و مادر هر کدام ۱/۶ و پسر ۲/۳. اما وقتی فرزندان فقط دخترند، سهم پدر و مادر می‌تواند از راه «رد» بیش از یک‌ششم شود: با پدر و مادر و یک دختر، جمع فرض‌ها پنج‌ششم است و یک‌ششم باقی‌مانده به نسبت ۱ به ۱ به ۳ بین آن‌ها رد می‌شود (مادهٔ ۹۰۸)؛ پدر و مادر هر کدام ۱/۵ و دختر ۳/۵.

حاجب مادر (مادهٔ ۸۹۲ ب): اگر پدر زنده باشد و متوفی دو برادر، یا یک برادر و دو خواهر، یا چهار خواهر تنی یا پدری داشته باشد، سهم مادر بی فرزند از یک‌سوم به یک‌ششم کم می‌شود (پدر ۵/۶ و مادر ۱/۶) و از رد هم چیزی نمی‌برد: با یک دختر، پدر ۵/۲۴، مادر ۱/۶ و دختر ۵/۸. برادر و خواهر خودشان در این حالت ارث نمی‌برند.

سهم‌الارث همسر و سهم زن از زمین

طبق مادهٔ ۹۱۳، شوهر اگر زن فرزند یا نوه نداشته باشد نصف و اگر داشته باشد یک‌چهارم ترکه را می‌برد؛ زن در همین دو حالت یک‌چهارم و یک‌هشتم. اگر مرد چند همسر دائم داشته باشد، همین یک‌هشتم یا یک‌چهارم بین آن‌ها به تساوی تقسیم می‌شود (مادهٔ ۹۴۲)؛ مثلاً دو همسر با فرزند، هر کدام ۱/۱۶. سهم همسر ثابت است: نه از رد چیزی می‌برد و نه کسری بر آن وارد می‌شود (مواد ۹۰۵ و ۹۱۴). با پدر و مادر و یک دختر، شوهر ۱/۴ را کامل می‌برد و چون جمع فرض‌ها از ترکه بیشتر است، کسری از سهم دختر کم می‌شود: دختر ۵/۱۲. اما اگر متوفی مرد باشد، زن ۱/۸ می‌برد و دختر ۲۱/۴۰.

زمین و ساختمان: تا سال ۱۳۸۷ زن از زمین ارث نمی‌برد و از ساختمان و درخت فقط قیمت می‌گرفت. قانون اصلاح مواد ۹۴۶ و ۹۴۸ (مصوب ۶ بهمن ۱۳۸۷) این را عوض کرد: زن از عین اموال منقول و از قیمت اموال غیرمنقول، اعم از عرصه و اعیان، همان یک‌هشتم یا یک‌چهارم را می‌برد؛ مادهٔ ۹۴۷ حذف شد و اگر ورثه از دادن قیمت سر باز بزنند، زن می‌تواند سهمش را از خود مال بگیرد (مادهٔ ۹۴۸). تبصرهٔ الحاقی ۱۳۸۹ این حکم را برای متوفای پیش از ۱۳۸۷ هم که ترکه‌اش هنوز تقسیم نشده اجرا می‌کند. پس کسر سهم زن از زمین با بقیهٔ اموال یکی است و این ابزار همان را نشان می‌دهد.

اگر جز همسر هیچ وارثی (در هیچ طبقه‌ای) نباشد، شوهر تمام ترکه را می‌برد، اما زن فقط سهم خود را و بقیه حکم مال بلاوارث دارد (مواد ۹۴۹ و ۸۶۶).

سهم‌الارث نوه‌ها

تا یک فرزند متوفی زنده است، نوه‌ها ارث نمی‌برند (مادهٔ ۹۱۰). اگر هیچ فرزندی زنده نباشد، نوه‌ها جای پدر یا مادر خود را می‌گیرند و با پدر و مادر متوفی ارث می‌برند (مادهٔ ۹۱۱): هر شاخه سهم همان فرزند را می‌برد، پس فرزندان پسر دو برابر فرزندان دختر می‌برند و درون هر شاخه هم پسر دو برابر دختر. مثلاً دخترِ پسرِ متوفی ۲/۳ و پسرِ دخترِ متوفی ۱/۳. نوه‌ها برای سهم همسر و پدر و مادر هم «فرزند» حساب می‌شوند (مادهٔ ۹۱۳).

سهم‌الارث به دانگ

هر ملک شش دانگ است؛ پس دانگ هر وارث کسر سهم او ضرب در شش است. مثلاً مردی با همسر، دو پسر و یک دختر: ترکه ۴۰ سهم می‌شود و همسر ۱/۸ × ۶ = ۰٫۷۵ دانگ ، هر پسر ۷/۲۰ × ۶ = ۲٫۱ دانگ و دختر ۷/۴۰ × ۶ = ۱٫۰۵ دانگ دارد. سهم زن از ملک، طبق مادهٔ ۹۴۶، از قیمت آن است و دانگ او یعنی همین سهم از ارزش ملک، مگر ورثه از پرداخت قیمت سر باز بزنند. واحد «متر مربع» در ماشین‌حساب متراژ هر وارث را هم نشان می‌دهد.

این ماشین‌حساب چه حالت‌هایی را حساب نمی‌کند؟

این ابزار فقط وارثان طبقهٔ اول و همسر را طبق قانون مدنی تقسیم می‌کند. این حالت‌ها را حدس نمی‌زند و باید از وکیل یا دادگاه پرسید:

• تقسیم بین وارثان طبقهٔ دوم و سوم (جد و جده، برادر و خواهر، عمو، عمه، دایی و خاله و فرزندانشان). اگر وارث طبقهٔ اول نباشد، فقط سهم همسر را نشان می‌دهد.
• نتیجهٔ نوه (نبیره) و نسل‌های پایین‌تر؛ و نوه‌ای که در کنار فرزند زندهٔ دیگری است (ارث نمی‌برد، مادهٔ ۹۱۰).
• حجب جز حاجب مادر، و موانع ارث: قتل عمدی (مادهٔ ۸۸۰)، لعان (مادهٔ ۸۸۲)، اختلاف دین، و همسر در عقد موقت یا مطلقهٔ بائن (مواد ۹۴۰ و ۹۴۳).
• حمل (جنینی که هنگام فوت در رحم بوده، مادهٔ ۸۷۸)، غایب مفقودالاثر (مادهٔ ۸۷۹)، خنثی (مادهٔ ۹۳۹) و طلاق در بیماری (مادهٔ ۹۴۴).
• وصیت بیش از یک‌سوم، و حبوه (انگشتر، قرآن، لباس و شمشیر متوفی که به پسر بزرگ می‌رسد، مادهٔ ۹۱۵).
• احکام ارث اهل سنت: طبق اصل ۱۲ قانون اساسی، در احوال شخصیهٔ پیروان مذاهب اسلامی دیگر، فقه خودشان معتبر است و نتیجه (مثلاً در عول و تعصیب) فرق می‌کند.

قاعده‌ها و مواد قانون مدنی

هر سهم در جدول نتیجه مادهٔ قانونی خودش را دارد. خلاصهٔ قاعده‌هایی که این ابزار به کار می‌برد: